کوروش بزرگ و میراث او

منشور چیست؟

منشور کوروش یک استوانه گلی است که با خط میخی و به زبان اکدی نوشته شده است. این منشور در سال ۱۸۷۹ میلادی در بابل کشف شد و هم‌اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. طول آن حدود بیست و سه سانتی‌متر است و بر روی آن متنی درباره‌ی ورود کوروش به بابل و اعلام سیاست‌هایش ثبت شده است. این سند یک فرمان یا اعلامیه رسمی است که کوروش برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود و آرام کردن مردم بابل صادر کرد.

توضیح زیر، برداشتی آزاد از محتوای منشور است و متن کامل نیست.

پیام‌های اصلی منشور

در بخش نخست، کوروش خود را معرفی می‌کند و نسب شاهی‌اش را برمی‌شمارد. او می‌گوید که مردوک، خدای بزرگ بابل، او را برگزیده است تا بر سرزمین‌ها فرمان براند. در مقابل، از نبونعید، پادشاه پیشین بابل، به‌عنوان حاکمی یاد می‌شود که به آیین‌ها بی‌توجهی کرده و مردم را آزرده بود. این توصیف به‌گونه‌ای تنظیم شده که ورود کوروش به بابل را نه تهاجم بیگانه، بلکه بازگشت نظم و آرامش نشان دهد.

بخش دوم به ورود کوروش به بابل بدون جنگ و خونریزی اختصاص دارد. گفته می‌شود که مردم شهر به او خوش‌آمد گفتند و او کاخ شاهی را بدون آسیب به دست آورد. این بخش بر آرامش، امنیت و نظم تأکید دارد.

بخش سوم درباره بازگرداندن خدایان است. کوروش می‌گوید خدایانی را که نبونعید به بابل آورده بود، به معابد اصلی‌شان در شهرهای دیگر بازگرداند. این کار نشان می‌دهد که او به آیین‌های محلی احترام می‌گذاشت و آن‌ها را بخشی از هویت مردم می‌دانست.

بخش چهارم به آزادسازی مردم و بازسازی معابد می‌پردازد. کوروش ادعا می‌کند که اسیران و تبعیدیان را آزاد کرده، ویرانه‌ها را بازسازی کرده و به مردم اجازه داده است در آرامش و با آیین خود زندگی کنند.

چرا این منشور معروف شده است؟

برخی پژوهشگران این منشور را نخستین نمونه از اعلامیه‌ای دانسته‌اند که بر آزادی آیین و حقوق انسانی تأکید دارد و آن را با اعلامیه‌های جدید حقوق بشر مقایسه می‌کنند. با این حال، باید توجه داشت که این منشور یک تبلیغ سیاسی باستانی است و تفسیر آن به‌عنوان سند حقوق بشر، برداشتی امروزی است که میان پژوهشگران بحث‌برانگیز است. با وجود این، ارزش آن در نشان دادن نگرش کوروش به حکومت، آیین و مردم سرزمین‌های فتح‌شده، غیرقابل انکار است.

نسخه‌ای از این منشور در سازمان ملل متحد نیز به نمایش گذاشته شده است و نماد توجه جهانی به مدارا و تنوع فرهنگی به شمار می‌آید.

۱. منابع شناخت کوروش

شناخت ما از کوروش از چند نوع منبع به دست می‌آید. نخست، کتیبه‌ها و اسناد رسمی خود هخامنشیان، مانند منشور کوروش که در بابل یافت شد.

دوم، روایت‌های یونانیان، به‌ویژه هرودوت، که حدود یک قرن پس از کوروش نوشت. او داستان‌هایی درباره‌ی کودکی و زندگی کوروش آورده که بیشتر آن‌ها جنبه‌ی افسانه‌ای دارد.

سوم، کتاب «کوروش‌نامه» (سیروپدیا) اثر گزنفون است. این کتاب بیشتر یک رمان سیاسی درباره‌ی آرمان‌های حکومت است تا یک تاریخ دقیق.

چهارم، متون بابلی مانند «سالنامه‌ی نبونید» که رویدادهای فتح بابل را از دید بابلی‌ها توصیف می‌کند.

پنجم، کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان که از فرمان کوروش برای بازگشت یهودیان به اورشلیم یاد می‌کند.

با ترکیب این منابع، پژوهشگران تصویری نسبتاً روشن از کوروش ساخته‌اند، اما همچنان بخش‌هایی از زندگی او مبهم است.

۲. تبار و خاستگاه

کوروش به خاندان هخامنشی تعلق داشت، خاندانی که نام آن به هخامنش، جد افسانه‌ای آن‌ها، بازمی‌گردد.

پدر او کمبوجیه اول، شاه انشان بود. انشان سرزمینی در جنوب غربی ایران امروزی و در نزدیکی شهر امروزی شیراز و کوه‌های زاگرس قرار داشت.

مادر کوروش، به روایت هرودوت، ماندانا دختر آستیاگ، شاه ماد، بود. این پیوند خانوادگی نقش مهمی در داستان‌های کودکی و ظهور او دارد.

در منابع یونانی، داستان‌هایی از کودکی کوروش آمده است؛ از جمله آنکه آستیاگ از رؤیاهایی ترسید و کودک را به چوپانی سپرد که او را بزرگ کرد. این روایت‌ها بیشتر افسانه‌اند و نمی‌توان آن‌ها را تاریخی دانست.

آنچه با اطمینان بیشتری پذیرفته شده این است که کوروش در دربار ماد زیست و با نظام اداری و آداب آن سرزمین آشنا شد.

۳. جوانی و بالا رفتن از کرسی انشان

در جوانی، کوروش به‌عنوان شاه انشان بر تخت نشست و قدرت پارسیان را در برابر ماد بالا برد.

پارسیان در آن زمان زیر نفوذ مادها بودند و انشان بخشی از قلمرو آنان به شمار می‌آمد.

کوروش تلاش کرد استقلال خود را بازیابد و در برابر آستیاگ، شاه ماد، ایستاد.

این رویارویی سال‌ها ادامه داشت و تا حدود سال ۵۵۰ پیش از میلاد به نقطه‌ی بحرانی رسید.

برخی منابع می‌گویند که سپاه ماد به کوروش پیوست، زیرا بسیاری از فرماندهان از حکومت آستیاگ ناراضی بودند.

این پیوستن، یکی از عوامل مهم پیروزی کوروش شد و نشان می‌دهد که حکومت او بر پایه‌ی نارضایتی‌های داخلی نیز شکل گرفت.

۴. سقوط ماد و تأسیس شاهنشاهی

با پیوستن بخشی از سپاه ماد به کوروش، آستیاگ شکست خورد و اسیر شد.

پایتخت ماد، اکباتان (همدان امروزی)، به دست کوروش افتاد و این رخداد آغاز شاهنشاهی هخامنشی بود.

کوروش به‌جای آن‌که مادها را تحقیر کند، آن‌ها را در ساختار حکومت جدید جای داد و به برخی از نجبای ماد جایگاه داد.

این سیاست، پیوند میان مادها و پارسیان را محکم کرد و امپراتوری یکپارچه‌ای را پدید آورد.

شاهنشاهی تازه، نخستین امپراتوری بزرگ ایرانی بود که مادها و پارسیان را در کنار هم داشت.

با تأسیس این حکومت، کوروش عنوان «شاه ماد و پارس» را برای خود برگزید و جایگاه تازه‌ای در جهان آن زمان یافت.

۵. لیدی و کروزوس

پس از تسلط بر ماد، کوروش به سوی غرب و سرزمین لیدی در آسیای صغیر لشکر کشید.

پادشاه لیدی، کروزوس، به دلیل ثروت بی‌حدش شهرت داشت و به همین سبب او را ثروتمندترین پادشاه زمان می‌دانستند.

کروزوس پیش از حمله، از خدایان مشورت خواست و به پیشگویی‌های معبد دلفی اعتماد کرد.

پیشگویی‌ها او را به اشتباه مطمئن کرد که اگر به کوروش حمله کند، امپراتوری بزرگی را نابود خواهد کرد.

نبرد میان دو سپاه در حدود سال ۵۴۶ پیش از میلاد روی داد و کروزوس شکست خورد.

شهر سارد، پایتخت لیدی، به دست کوروش افتاد و ثروت لیدی به خزانه‌ی هخامنشیان پیوست.

این پیروزی، سواحل آسیای صغیر و شهرهای یونانی نشین را نیز به قلمرو کوروش نزدیک کرد.

۶. شهرهای یونانی و غرب آسیای صغیر

پس از فتح لیدی، کوروش با شهرهای یونانی آسیای صغیر روبه‌رو شد؛ شهرهایی مانند ملطیه و افسس.

برخی از این شهرها در ابتدا تسلیم شدند، اما برخی دیگر در برابر او ایستادگی کردند.

کوروش معمولاً به شهرها امکان خودمختاری محلی می‌داد، به شرط آنکه خراج بپردازند و به شاه وفادار باشند.

این سیاست نشان می‌دهد که او تلاش داشت از ویرانی‌های بیهوده بپرهیزد و قدرت خود را با همکاری محلی تثبیت کند.

روابط او با یونانیان همیشه ساده نبود، اما این منطقه بخش مهمی از امپراتوری او شد.

در دوره‌های بعد، همین مناطق میدان رقابت ایران و یونان شدند.

۷. فتح بابل

بابل، با دیوارهای بلند و معابد باشکوه، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان باستان بود.

در زمان حمله‌ی کوروش، نبونعید پادشاه بابل بود، کسی که در متون بابلی به بی‌توجهی به آیین‌های مردوک متهم شده است.

گفته می‌شود که نبونعید مدتی را در شهر تیما گذرانده بود و بسیاری از بابلی‌ها از او ناراضی بودند.

در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، سپاه کوروش به بابل رسید و در نبردی کوتاه، سپاه بابل شکست خورد.

برخلاف انتظار، شهر بدون نبرد بزرگ و ویرانی گشوده شد و کوروش با آرامش وارد آن گردید.

در منشور کوروش، این ورود آرام و استقبال مردم بابل توصیف شده است.

۸. سیاست در بابل

پس از ورود به بابل، کوروش به سیاستی روی آورد که بر آرامش و احترام به آیین‌های محلی تکیه داشت.

او خدایان بابلی را که نبونعید به شهرهای دیگر برده بود، به معابدشان بازگرداند.

معبد مردوک، خدای اصلی بابل، مورد احترام قرار گرفت و کوروش خود را برگزیده‌ی این خدا معرفی کرد.

این کار به او کمک کرد تا مشروعیت حکومتش را در میان بابلی‌ها تثبیت کند.

اسیران و تبعیدیان نیز آزاد شدند و بسیاری از آن‌ها توانستند به سرزمین‌های خود بازگردند.

این سیاست بعدها به نام «بازگرداندن مردم» شناخته شد و در تاریخ شاهنشاهی هخامنشی جایگاه مهمی یافت.

۹. یهودیان و فرمان بازگشت

یکی از مهم‌ترین رویدادهای دوران کوروش، فرمان او درباره‌ی یهودیان است.

یهودیان پس از ویرانی اورشلیم به دست بابلی‌ها، به بابل تبعید شده بودند و سال‌ها در آنجا زندگی می‌کردند.

در سال ۵۳۸ پیش از میلاد، کوروش فرمانی صادر کرد که به یهودیان اجازه می‌داد به اورشلیم بازگردند.

همچنین او اجازه داد که معبد ویران‌شده‌ی اورشلیم بازسازی شود و وسایل آن به شهر بازگردد.

این فرمان در کتاب عزرا آمده است و نشانه‌ای از سیاست مدارای کوروش در برابر آیین‌های گوناگون است.

یهودیان، کوروش را در متون خود با احترام یاد می‌کنند و او را گاهی «مسیح» یا برگزیده خدا خوانده‌اند.

۱۰. مدارای دینی

کوروش از آیین‌های گوناگون در سرزمین‌های فتح‌شده احترام می‌گذاشت.

او به جای تحمیل یک دین واحد، به مردم اجازه می‌داد آیین خود را بر پا دارند.

این سیاست با آنچه در متون زرتشتی آمده، هم‌خوان است، زیرا زرتشت خود بر انتخاب آزاد انسان تأکید دارد.

برخی پژوهشگران معتقدند که کوروش خود زرتشتی بود، اما این موضوع میان پژوهشگران بحث‌برانگیز است.

آنچه مسلم است این است که او نسبت به خدایان و آیین‌های دیگر، رفتاری محترمانه داشت.

همین مدارا به او وجهه‌ای مثبت در میان مردم سرزمین‌های گوناگون بخشید.

۱۱. سازمان‌دهی امپراتوری

کوروش امپراتوری بزرگی را اداره می‌کرد که مردمان بسیاری با زبان‌ها و آیین‌های گوناگون در آن زندگی می‌کردند.

او بخش‌های حکومتی محلی را حفظ کرد و حکمرانان محلی را در امور روزمره آزاد گذاشت.

این حکمرانان باید به شاه وفادار می‌ماندند و خراج می‌پرداختند.

این نظام بعدها توسط داریوش بزرگ به شکل ساتراپی گسترش و سازمان‌دهی شد.

کوروش همچنین راه‌هایی برای ارتباط میان شهرها ایجاد کرد تا فرمان‌ها و اطلاعات سریع‌تر منتقل شوند.

این شبکه‌ی ارتباطی یکی از دلایل ماندگاری امپراتوری او بود.

۱۲. پاسارگاد، پایتخت نخست

کوروش شهر پاسارگاد را در منطقه‌ی فارس بنا کرد و آن را به عنوان پایتخت خود برگزید.

در پاسارگاد کاخ‌ها، باغ‌ها و یک آرامگاه ساخته شد که امروز از شکوه آن دوران نشانه‌هایی دارد.

باغ‌های پاسارگاد با جوی‌های آب و ساختار چهارباغ، نمونه‌ای از معماری باغ ایرانی به شمار می‌آیند.

پاسارگاد نشان می‌دهد که کوروش به طراحی و زیبایی اهمیت می‌داد و تلاش داشت شکوه شاهنشاهی را در معماری نشان دهد.

بخشی از بناهای پاسارگاد امروز ویران شده است، اما بقایای آن‌ها همچنان دیده می‌شود.

پاسارگاد بعدها توسط داریوش به‌عنوان یک شهر آیینی حفظ شد.

۱۳. لشکرکشی‌های شرقی

پس از فتح بابل، کوروش به شرق قلمرو خود توجه کرد و با قبایل آسیای مرکزی روبه‌رو شد.

در این مناطق، او با مردمانی مانند باختری‌ها و سکاها برخورد داشت.

گزارش‌هایی وجود دارد که کوروش در این لشکرکشی‌ها مرزهای شرقی امپراتوری را گسترش داد.

این لشکرکشی‌ها بیشتر برای امنیت مرزها و کنترل راه‌های تجاری انجام شد.

شهرها و مراکز تجاری این مناطق در شبکه‌ی امپراتوری ادغام شدند.

این گسترش، امپراتوری را به یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های آن زمان تبدیل کرد.

۱۴. ماساگت‌ها و مرگ کوروش

در سال‌های پایانی زندگی، کوروش با قبایل ماساگت در شمال شرق امپراتوری روبه‌رو شد.

ماساگت‌ها قومی کوچ‌نشین بودند که در کنار رود آمودریا یا سیردریا زندگی می‌کردند.

گزارش‌های یونانی می‌گویند که ملکه‌ی ماساگت‌ها، تومیریس، با کوروش جنگید.

روایت‌ها درباره‌ی نبرد نهایی متفاوت است و برخی می‌گویند که کوروش در این نبرد کشته شد.

برخی منابع می‌گویند که سر کوروش به دستور تومیریس در مشکی پر از خون قرار گرفت.

این روایت‌ها بیشتر جنبه‌ی نمادین دارند و پژوهشگران درباره‌ی درستی آن‌ها تردید دارند.

مرگ کوروش در سال ۵۳۰ پیش از میلاد اتفاق افتاد و او را در سرزمین‌هایی دور از پایتخت از دست داد.

۱۵. آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش در پاسارگاد قرار دارد و یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخ ایران است.

این آرامگاه از سنگ سفید ساخته شده و بر سکویی شش‌پله‌ای قرار گرفته است.

بالای آرامگاه یک اتاق کوچک قرار دارد که بدن کوروش در آن نگهداری می‌شد.

بنا در طول تاریخ مورد احترام بود و گفته می‌شود که اسکندر مقدونی هنگام ورود به پاسارگاد به آن احترام گذاشت.

این آرامگاه امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

کتیبه‌ای فارسی باستان بر دیواره‌ی آن نوشته شده که نام و عنوان کوروش را ذکر می‌کند.

۱۶. شخصیت و ویژگی‌ها

کوروش در منابع گوناگون به‌عنوان فردی باهوش، بخشنده و دارای نگاه انسانی توصیف شده است.

او سرداری ماهر بود که پیش از حمله، اطلاعات دقیق درباره‌ی دشمن جمع‌آوری می‌کرد.

در عین حال، برخی منابع یونانی او را فاتحی سخت‌گیر نیز معرفی کرده‌اند.

این تضاد نشان می‌دهد که تصویر او در تاریخ ترکیبی از واقعیت و روایت است.

توجه او به مدارا و احترام به فرهنگ دیگران، او را در میان مردم سرزمین‌های فتح‌شده محبوب کرد.

شخصیت او بیش از آنکه بر جنگ استوار باشد، بر کنترل هوشمندانه و سیاست‌ورزی استوار بود.

۱۷. خانواده و جانشینان

کوروش همسران و فرزندانی داشت که در منابع از آن‌ها یاد شده است.

پسر بزرگ او کمبوجیه دوم بود که پس از او بر تخت نشست و مصر را فتح کرد.

کمبوجیه دوم در پایان دوران حکومت خود دچار مشکلات داخلی شد.

پس از او، داریوش یکم از خاندانی جانبی به قدرت رسید و امپراتوری را سامان داد.

داریوش خود را از تبار هخامنشی می‌دانست و بر اساس آن مشروعیت حکومت خود را بیان کرد.

میراث کوروش در خاندان هخامنشی ادامه یافت و نام او الگویی برای شاهان بعدی شد.

۱۸. اهمیت تاریخی

کوروش بنیان‌گذار نخستین امپراتوری بزرگ ایرانی بود که قلمرویی گسترده از مدیترانه تا آسیای مرکزی را در بر می‌گرفت.

شیوه‌ی حکومت او الگویی برای امپراتوری‌های بعدی شد و در تاریخ سیاسی جهان تأثیر گذاشت.

سیاست مدارای دینی و بازگرداندن مردم به سرزمین‌هایشان، از بخش‌های برجسته‌ی میراث او است.

منشور کوروش در تاریخ جهان یکی از اسناد مهم درباره‌ی سیاست و آیین شمرده می‌شود.

نام کوروش در متون یهودی، یونانی و ایرانی با احترام آمده و همین امر نشانه‌ی اهمیت او در تاریخ است.

امروز کوروش نماد هویت ملی ایرانیان و نمادی از مدارا و خردورزی در سیاست به شمار می‌آید.

۱۹. روایت‌های اختلافی

با وجود منابع متعدد، بخش‌هایی از زندگی کوروش هنوز محل بحث است.

تاریخ دقیق تولد او و جزئیات کودکی‌اش میان منابع متفاوت است.

نقش دقیق پیوستن سپاه ماد به او در پیروزی‌اش همچنان محل بحث است.

روایت‌های یونانی درباره‌ی رابطه‌ی او با کروزوس و مرگش بیشتر جنبه‌ی ادبی دارند.

برخی از گزارش‌های یونانی ممکن است به دلایل سیاسی یا ادبی تغییر یافته باشند.

بنابراین پژوهشگران تلاش می‌کنند با مقایسه‌ی منابع، تصویری نسبتاً دقیق از زندگی او بسازند.

۲۰. جمع‌بندی

کوروش بزرگ از جایگاه یک شاه کوچک در انشان به بنیان‌گذار بزرگ‌ترین امپراتوری زمان خود رسید.

او با ترکیب قدرت نظامی و سیاست مدارا توانست سرزمین‌های گوناگون را در کنار هم نگه دارد.

میراث او در شیوه‌ی حکومت، آزادی آیین و احترام به فرهنگ‌های دیگر امروز نیز قابل مشاهده است.

آرامگاهش در پاسارگاد و منشورش در موزه‌ی بریتانیا، دو یادگار مهم از زندگی اوست.

شخصیت کوروش هنوز هم موضوع پژوهش و گفتگو است و نشان می‌دهد که تاریخ او تنها تاریخ یک شاه نیست، بلکه تاریخ یک ایده‌ی سیاسی است.

درباره تخت جمشید

تخت جمشید، که در پارسی باستان پارسه نامیده می‌شد، مجموعه‌ای از کاخ‌ها و تالارهای تشریفاتی بود که داریوش بزرگ حدود سال ۵۱۸ پیش از میلاد آغاز به ساخت آن کرد. پسرش خشایارشا و جانشینان دیگرش بناها را گسترش دادند. این مجموعه در جنوب غربی ایران، نزدیک شیراز، بر دامنه کوه مَرْوِدشت قرار دارد و در سال ۱۹۷۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی این شهر را تسخیر و بخشی از آن را ویران کرد. با این حال، ستون‌ها، سرستون‌ها، نقش‌برجسته‌ها و درگاه‌های سنگی هنوز از شکوه گذشته حکایت می‌کنند.

بناها و بخش‌های اصلی

آپادانا: بزرگ‌ترین تالار تشریفاتی تخت جمشید است. نقش‌برجسته‌های پله‌های شرقی آن، نمایندگان ملت‌های گوناگون امپراتوری را در حال آوردن هدایا نشان می‌دهد.

دروازه ملل: ورودی باشکوهی است که خشایارشا ساخت. دو گاو بالدار با سر انسان، نگهبان این دروازه هستند و در ورودی آن، نماد قدرت و حفاظت دیده می‌شود.

تچر: کاخ خصوصی داریوش بود و تفاوت آن با دیگر بناها در ظرافت و تزیینات بیشتر آن است.

صد ستون: تالاری بزرگ که برای مراسم و پذیرایی استفاده می‌شد و ویرانه‌هایش هنوز شکوه آن را نشان می‌دهد.

تصاویر

جای عکس‌ها را با تصاویر واقعی جایگزین کنید.

زرتشت کیست؟

زرتشت یا زردشت، پیامبر و اندیشمند ایرانی بود که آیین زرتشتی بر پایه‌ی آموزه‌های او شکل گرفت. تاریخ دقیق زندگی او مشخص نیست و پژوهشگران برای زمان زندگی او بازه‌های گوناگونی پیشنهاد می‌دهند. بیشتر پژوهشگران او را در هزاره دوم یا اوایل هزاره اول پیش از میلاد می‌دانند. زرتشت در زمانه‌ای زندگی می‌کرد که مردم ایران باستان در آیین‌های گوناگون و مراسم قربانی‌های بسیار غرق بودند و او به اصلاح این باورها و پرستش یک خدای یگانه فرامی‌خواند.

گات‌ها: قلب آموزه‌ها

گات‌ها بخشی از اوستا هستند که مجموعه‌ای از سرودهای کهن و آیینی است. گات‌ها ۱۷ سرود یا یسنای کهن را در بر می‌گیرند که پژوهشگران معتقدند بیشترشان از خود زرتشت است. این سرودها به زبان اوستایی کهن سروده شده‌اند و از نظر زبانی و محتوایی، کهن‌ترین بخش اوستا به شمار می‌آیند. در این سرودها، زرتشت با خدای بزرگ خود، اهورامزدا، گفت‌وگو می‌کند و پرسش‌هایی درباره‌ی حقیقت، راستی، و سرنوشت انسان مطرح می‌سازد.

این بخش خلاصه‌ای آزاد از مفاهیم گات‌هاست و متن کامل یک ترجمه‌ی مشخص نیست.

مفاهیم کلیدی

اهورامزدا: خدای یگانه و داناست که سرچشمه‌ی نیکی، راستی و روشنایی است.

اشا: به معنی راستی، نظم و قانون کیهانی است. انسان باید در زندگی خود از اشا پیروی کند.

دروج: به معنی دروغ و بی‌نظمی است و نقطه مقابل اشا قرار دارد.

سه گانه نیک: پندار نیک (منش نیک)، گفتار نیک و کردار نیک. این سه اصل پایه‌ی اخلاق زرتشتی‌اند و در نماد فروهر نیز دیده می‌شوند.

اختیار انسان: زرتشت تأکید دارد که انسان آزاد است میان نیکی و بدی یکی را برگزیند. انتخاب او سرنوشتش را در جهان دیگر تعیین می‌کند.

داوری و رستاخیز: پس از مرگ، روان انسان از پل چینوَد می‌گذرد و بر اساس کردارش داوری می‌شود. آموزه‌ی رستاخیز و نوسازی جهان نیز در این آیین دیده می‌شود.

میراث زرتشت

آیین زرتشتی یکی از کهن‌ترین ادیان زنده‌ی جهان است و بسیاری از مفاهیم آن، از جمله یگانه‌پرستی، داوری پس از مرگ و تقابل خیر و شر، بر ادیان دیگر تأثیر گذاشته است. اوستا، مجموعه‌ی متون مقدس زرتشتیان، در طول قرن‌ها گردآوری و نگهداری شده و امروز بخشی مهم از میراث فرهنگی ایران و جهان است.

فرمان‌های کوروش بزرگ

از کوروش فرمان‌های زیادی به دست ما نرسیده است. آنچه باقی مانده بیشتر در منشور بابلی و در کتاب‌های عزرا و کتاب مقدس آمده است. در ادامه همه‌ی فرمان‌های شناخته‌شده و مهم او، به‌صورت خلاصه و به زبان خودم، آمده است.

۱. فرمان بازگشت یهودیان (سال ۵۳۸ پیش از میلاد)

این فرمان مشهورترین فرمان کوروش است. بر اساس کتاب عزرا، کوروش اعلام کرد که خداوند آسمان‌ها به او سرزمین‌های جهان را داده و او را مأمور ساخته است که معبدی برای خدای اورشلیم در آنجا بنا کند.

بر اساس همین فرمان، هر یهودی که بخواهد می‌تواند به اورشلیم و یهودا بازگردد و معبد خدا را بازسازی کند. همچنین مردمی که در سرزمین‌های دیگر ساکن‌اند، موظف شده‌اند که با بازگشت یهودیان، هدایایی از طلا، نقره، چهارپایان و اموال به آنان بدهند.

کوروش همچنین دستور داد که ظروف طلا و نقره‌ی معبد که نبوکدنصر از اورشلیم برده بود، به شهر بازگردانده شود.

۲. فرمان تکمیل و هزینه‌ی معبد

این فرمان در کتاب عزرا (فصل ششم) آمده است و بعدها در زمان داریوش یکم بازخوانی شد. بر پایه‌ی این متن، کوروش دستور داد که معبد اورشلیم با ابعادی مشخص ساخته شود، با سه ردیف سنگ تراشیده و یک ردیف چوب.

همچنین تصریح شده است که هزینه‌ی ساخت معبد باید از خزانه‌ی شاهی پرداخت شود و هدایای طلا و نقره‌ی معبد نیز به صاحبانش بازگردانده شود.

۳. فرمان‌های بابل: بازگرداندن خدایان و مردم (سال ۵۳۹ پیش از میلاد)

این فرمان‌ها در منشور کوروش که در بابل یافت شد، آمده است. کوروش در آن اعلام می‌کند که خدایان بابلی را که نبونعید از معابدشان جدا کرده بود، به جایگاه نخست خود بازمی‌گرداند.

همچنین او دستور می‌دهد که بندگان و مردم تبعیدی آزاد شوند و به شهرها و خانه‌هایشان بازگردند. هدف او آرام کردن مردم و بازسازی نظم و آیین‌های محلی بود.

در همین منشور، کوروش از بازسازی معابد ویران و نگهداری از آیین‌های گوناگون نیز سخن می‌گوید.

۴. فرمان بازسازی معابد در سرزمین‌های گوناگون

در منشور کوروش و در روایت‌های تاریخی، آمده است که او دستور داد معابد ویران‌شده در شهرهای گوناگون بازسازی شوند. این سیاست نشان می‌دهد که او نگهداری از آیین‌های محلی را جزئی از حکومت شایسته می‌دانست.

۵. فرمان احترام به آیین‌های محلی

در کنار فرمان‌های مشخص، کوروش به‌طور کلی به مردم سرزمین‌های فتح‌شده اجازه داد که آیین و نیایش خود را آزادانه ادامه دهند. این اصل، پایه‌ی سیاست مدارای او بود و در متون گوناگون بازتاب یافته است.

یادآوری: در میان فرمان‌های شناخته‌شده‌ی کوروش، فرمان بازگشت یهودیان و منشور بابلی مهم‌ترین اسناد هستند. بقیه‌ی موارد بیشتر در روایت‌های تاریخی آمده و متن کامل آن‌ها باقی نمانده است.

پند و نصیحت‌های کوروش بزرگ

از کوروش هیچ مجموعه‌ی پند و اندرز مستقیم و مستندی به دست ما نرسیده است. آنچه درباره‌ی سخنان او می‌دانیم از دو منبع یونانی است: هرودوت و گزنفون. متن‌های زیر به زبان خودم و با نشان دادن منبع آمده‌اند. باید توجه داشت که سخنان نقل‌شده از گزنفون بیشتر ساخته‌ی ذهن نویسنده و ادبی است و نه گزارش دقیق از گفته‌های کوروش.

۱. از هرودوت (کتاب نهم، بخش ۱۲۲)

هرودوت نقل می‌کند که کوروش به پارسیانی که می‌خواستند از سرزمین‌های حاصلخیز به زمین‌های سنگلاخ و خشک کوچ کنند، پاسخ داد که سرزمین‌های نرم، مردمانی نرم می‌پرورانند.

پند این سخن آن است که رفاه و نعمت زیاد، ممکن است روحیه‌ی سخت‌کوشی و دلاوری را از میان ببرد. بنابراین رهبر باید مراقب باشد که مردمش در ناز و نعمت فرو نروند.

۲. از گزنفون، «کوروش‌نامه» (سیروپدیا)، سخنان به فرزندان در بستر مرگ

گزنفون در این اثر، کوروش را در واپسین لحظات زندگی‌اش نشان می‌دهد که فرزندان خود را فرا می‌خواند و به آن‌ها اندرز می‌دهد.

نخست آنکه خدایان را گرامی بدارند و به آیین‌های نیایش پایبند باشند، زیرا باور داشت که نیکی به خدایان، برکت و پشتیبانی در پی دارد.

دوم آنکه دوستان را ارج نهند و به آنان وفادار باشند. از نظر او دوستی واقعی، بزرگ‌ترین سرمایه‌ی یک حاکم است.

سوم آنکه در برابر زیردستان عدالت و مهربانی داشته باشند و از خشونت بی‌جا بپرهیزند.

چهارم آنکه پس از پیروزی، مغرور نشوند و فروتنی خود را حفظ کنند، زیرا غرور، زوال قدرت را به همراه دارد.

پنجم آنکه با دشمنان نیز با خردمندی رفتار کنند و کینه را در تصمیم‌گیری دخالت ندهند.

۳. از گزنفون، پند درباره‌ی رهبری و فرماندهی

در «کوروش‌نامه»، کوروش به فرماندهان خود می‌گوید که رهبر خوب باید خودش نمونه‌ی رفتار باشد. او اعتقاد داشت که سربازان از فرماندهی الگو می‌گیرند، نه از دستور خشک.

همچنین او تأکید می‌کند که رهبر باید سختی‌ها را با سربازان تقسیم کند، به نیازهای آنان توجه داشته باشد و در پاداش دادن به شایستگان، عادلانه رفتار کند.

او معتقد بود که رهبری بر پایه‌ی اعتماد و احترام پایدار می‌ماند، نه بر پایه‌ی ترس.

۴. از گزنفون، پند درباره‌ی شبانی و مدیریت مردم

کوروش در روایت گزنفون، حکومت را به شبانی تشبیه می‌کند. شبان خوب گله را از گرگ دور می‌کند، به آن آب و علف می‌رساند و از ضعیفان مراقبت می‌کند.

از نظر او، یک حاکم باید همین رفتار را با مردم داشته باشد: مراقبت از ضعیفان، حفاظت از همه، و توجه به رفاه عمومی.

۵. از گزنفون، پند درباره‌ی آموزش و خویشتن‌داری

در روایت گزنفون، کوروش به آموزش جوانان اهمیت زیادی می‌دهد. او تأکید دارد که تربیت باید بر پایه‌ی خویشتن‌داری، تمرین بدنی و پرهیز از لذت‌های افراطی باشد.

او معتقد بود که حاکمی که خودش را کنترل نکند، نمی‌تواند دیگران را درست اداره کند.

۶. پند کلی درباره‌ی سرزمین‌های فتح‌شده

از سیاست عملی کوروش، که در منشور و در گزارش‌های تاریخی دیده می‌شود، می‌توان پندی کلی استخراج کرد: فاتح باید مردم سرزمین‌های تازه را به آیین و فرهنگ خودشان احترام بگذارد، ویرانی بی‌جا نکند و با همکاری بزرگان محلی حکومت کند.

این بخش برداشتی از سیاست کوروش است و سخن مستقیم او به‌شمار نمی‌آید.

هخامنشیان (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد)

ساسانیان (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی)

صفویان (۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی)

افشاریان و زندیان (۱۷۳۶ تا ۱۷۹۴ میلادی)

قاجاریان (۱۷۹۴ تا ۱۹۲۵ میلادی)

پهلوی (۱۹۲۵ تا ۱۹۷۹ میلادی)

چه کسی بود؟

سینوحه یکی از اشراف مصر در اواخر دوران پادشاهی سلسله‌ی دوازدهم بود، حدود اوایل هزاره‌ی دوم پیش از میلاد. او در دربار با خانواده‌ی سلطنتی ارتباط نزدیک داشت و به‌ویژه با شاهزاده‌ی جوان، سنوسرت، همراه بود.

عنوان او در متون، مقامی درباری بود و وظایف او بیشتر مربوط به خدمت به خاندان سلطنتی می‌شد، نه پزشکی.

چرا مشهور است؟

شهرت سینوحه بیشتر به خاطر «داستان سینوحه» است؛ یکی از مهم‌ترین و زیباترین متون ادبی مصر باستان. این داستان از زبان خود سینوحه روایت می‌شود و درباره‌ی تبعید، سرگردانی و بازگشت او به مصر است.

در این داستان، سینوحه به‌عنوان مردی مؤمن، محتاط و دلبسته‌ی وطن‌اش دیده می‌شود. ادبیات مصر باستان از این داستان به‌عنوان نمونه‌ای از ادبیات تبعید و بازگشت یاد می‌کند.

نکته درباره‌ی پزشک بودن

اگر منظورتان پزشک مشهور دیگری از مصر باستان است، شاید ایمحوتپ مدنظرتان باشد؛ معمار و پزشکی که در دوران پادشاهی زوسر از سلسله‌ی سوم زندگی می‌کرد و بعدها به‌عنوان خدای پزشکی شناخته شد. اگر این را بخواهید، می‌توانم تبی جداگانه برای او بسازم.

سایت‌های مرتبط با سینوحه

۱. آغاز داستان و خبر مرگ پادشاه

سینوحه داستان خود را از آنجا آغاز می‌کند که در کاروانی همراه شاهزاده سنوسرت به لیبی رفته بود. در میانه‌ی راه، خبر مرگ پادشاه، آمنمحات یکم، به او رسید. این خبر بسیار تکان‌دهنده بود، زیرا معلوم شد که پادشاه به دست کسانی از دربار کشته شده است.

۲. ترس و گریز

سینوحه از شنیدن این خبر بسیار هراسان شد. او نمی‌دانست چه کسی در پشت این توطئه است و خطر را به جان خود نزدیک می‌دید. در تاریکی شب، بی آنکه کسی را آگاه کند، به‌سوی مرز گریخت و از مصر دور شد.

۳. سفر به سوی سرزمین‌های شرقی

او از راه‌های بیابانی و کوهستانی به سمت شرق حرکت کرد. تشنگی، گرسنگی و سختی راه، او را به مرز مرگ رساند. سینوحه در این سفر به یاد آورد که زندگی‌اش با دربار و خدمت به خاندان سلطنتی گره خورده است، اما اکنون تنها و بی‌پناه بود.

۴. رسیدن به قلمرو امونشی

سرانجام سینوحه به سرزمینی رسید که داستان آن را «رتنو» (سوریه و فلسطین امروزی) می‌نامد. در آنجا به فرمانروایی به نام امونشی رسید. امونشی سینوحه را پذیرفت و از او مراقبت کرد، زیرا او را مردی شریف و خردمند یافته بود.

۵. زندگی تازه در تبعید

سینوحه در آن سرزمین زمین و خانه گرفت و زندگی تازه‌ای آغاز کرد. امونشی او را به ازدواج با دخترش درآورد و سینوحه صاحب فرزندان شد. او با کار و تلاش، ثروتمند و محترم شد و نام خود را در میان مردم آن سرزمین بلند کرد.

۶. نبرد با پهلوان رتنو

در داستان، پهلوانی از سرزمین رتنو به نام «قوی‌ترین مرد» به میدان آمد و همه را به مبارزه خواند. امونشی از سینوحه خواست که به مقابله برود. سینوحه با شجاعت به نبرد رفت، پهلوان را شکست داد و او را کشت. این پیروزی، جایگاه او را در میان مردم بیش از پیش بالا برد.

۷. گسترش ثروت و قدرت

پس از این پیروزی، سینوحه از امونشی سرزمین‌های بیشتری گرفت و با گله‌ها، باغ‌ها و خانه‌های بزرگ، زندگی مرفهی داشت. داستان او را مردی توانمند، باهوش و موفق نشان می‌دهد که در بیگانگی نیز توانسته بود جایگاهی برای خود بسازد.

۸. اشتیاق به وطن

با گذشت سال‌ها، سینوحه پیر شد. او به یاد مصر، به یاد آرامگاه خانوادگی‌اش و به یاد پادشاه و دربار افتاد. اندوه دوری از وطن در کلام او آشکار است و داستان در این بخش یکی از احساسی‌ترین صحنه‌های خود را دارد.

۹. نامه‌ی پادشاه

پادشاه جدید، سنوسرت یکم، که حالا بر تخت نشسته بود، از سرنوشت سینوحه باخبر شد و نامه‌ای برای او فرستاد. در این نامه، پادشاه او را به بازگشت دعوت کرد، به او اطمینان داد که گناهی نکرده و گذشته‌اش بخشیده می‌شود.

۱۰. بازگشت به مصر

سینوحه پس از دریافت نامه، با شادی و امید به مصر بازگشت. در مرز و در راه، مردم و درباریان به استقبال او آمدند. او به دربار رفت و پادشاه با احترام او را پذیرفت و مقامی بلند به او داد.

۱۱. پایان داستان و آرامگاه

پادشاه به سینوحه خانه، آرامگاه و مقام شایسته داد تا در وطن خود آرام بگیرد. داستان با ستایش از پادشاه و نیکی او به پایان می‌رسد و سینوحه شکرگزار است که سرانجام به خانه بازگشته و مرگش در مصر خواهد بود.